قطار عربستان برای دور زدن هرمز به بن بست رسید

برای گزارش دادن –; در شرایطی که اختلالات اخیر در مسیرهای دریایی به ویژه تنگه هرمز ارزش مسیرهای زمینی را دوباره آشکار کرده است، ترکیه و عربستان سعودی از پروژه اتصال ریلی خلیج فارس به اروپا رونمایی کردند.

عبدالقادر اورالوغلو وزیر حمل و نقل و زیرساخت ترکیه در اواسط ژوئن 2026 اعلام کرد که آنکارا و ریاض در حال کار بر روی خط راه آهنی هستند که طی 3 تا 4 سال آینده تکمیل می شود و برای حمل و نقل کالا، فرآورده های نفتی، گاز طبیعی و مسافران استفاده می شود.

این پروژه که از ریاض آغاز می شود و با عبور از اردن و سوریه به شهر غازیانتپ در ترکیه می رسد، در صورت تحقق می تواند به کریدور حیاتی تجارت و انرژی تبدیل شود.

در نگاه اول، پروژه راه آهن خلیج فارس به اروپا پاسخی راهبردی به یکی از بزرگترین چالش های کنونی منطقه، یعنی بحران تنگه هرمز است. عربستان سعودی به عنوان بزرگترین اقتصاد در خلیج عربی، برای صادرات نفت و واردات کالا به شدت به این آبراه استراتژیک متکی است. با بسته شدن یا مختل شدن این جاده به دلیل تشدید درگیری ها، ریاض مسیرهای جایگزین را در نظر گرفت.

اما در پاسخ به این سوال که آیا عربستان با این خط ریلی می تواند هرمز را دور بزند؟ منفی است، اما نه به دلیل بی فایده بودن پروژه، بلکه به دلیل محدودیت های ذاتی حمل و نقل ریلی در مقایسه با حمل و نقل دریایی.

مهمترین دستاورد این پروژه برای پادشاهی عربستان کاهش زمان حمل کالاهای غیرنفتی و افزایش تنوع مسیرهای تجاری است. این خط ریلی بخشی از یک زنجیره لجستیکی بزرگتر است که می تواند مسیرهای دریایی را تکمیل کند، نه اینکه به طور کامل جایگزین آنها شود.

سایر مسیرهای زمینی عربستان برای دور زدن هرمز

عربستان سعودی تنها به پروژه راه آهن به سمت ترکیه محدود نمی شود و بسیاری از مسیرهای زمینی دیگر را برای کاهش وابستگی خود به تنگه هرمز در دستور کار خود دارد.

پل زمینی عربستان یک خط ریلی به طول حدود 1500 کیلومتر است که بندر جده در دریای سرخ را به بنادر دمام و جبیل در خلیج عربی متصل می کند و هزینه آن 7 میلیارد دلار برآورد شده است.

کریدور مصر-عربی مسیر دیگری است که کشورهای عربی خلیج فارس را از طریق خط راه آهن در پادشاهی عربستان سعودی به دریای سرخ و سپس با کشتی به مصر و در نهایت به دریای مدیترانه متصل می کند.

شبکه راه آهن شورای همکاری خلیج فارس به طول 2120 کیلومتر، تمام شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس را از کویت به عمان متصل می کند و انتظار می رود تا دسامبر 2030 به بهره برداری برسد.

با این حال، هیچ یک از این پروژه ها به تنهایی نمی تواند جایگزین تنگه هرمز شود. آنها به‌عنوان راهی برای کاهش ریسک و افزایش انعطاف‌پذیری در زنجیره تأمین طراحی شده‌اند، نه به‌عنوان جایگزینی کامل برای حمل‌ونقل دریایی با ظرفیت بالا و کم هزینه.

پنج مانع بزرگ برای عبور ریلی به اروپا

پروژه راه آهن خلیج فارس به اروپا علیرغم مزایا، با پنج چالش عمده روبرو است:

اول، چالش فنی و مهندسی: عربستان سعودی و ترکیه بخش های آماده بیشتری دارند، اما اردن به یک راه آهن کاملاً جدید نیاز دارد و سوریه نیاز به بازسازی یک شبکه گسترده دارد. مسافت 400 کیلومتری که وزیر ترکیه به آن اشاره کرد به خوبی شکاف اردن و سوریه را نشان می دهد.

دوم، چالش تطبیق استانداردها: عربستان سعودی و ترکیه از اندازه مسیر استاندارد (1435 میلی متر) استفاده می کنند، در حالی که خط حجاز در اردن و سوریه بر روی گیج باریک (1050 میلی متر) ساخته شده است. این ناهماهنگی یکی از بزرگترین موانع فنی است.

سوم، چالش مرزی: گذرگاه‌های مرزی مانند «الحدیثه/العمری» بین عربستان سعودی و اردن، «جابر/نصیب» بین اردن و سوریه، و گذرگاه‌های سوری-ترکیه، همگی برای تردد کامیون‌ها طراحی شده‌اند. تبدیل آنها به گذرگاه های راه آهن نیاز به زیرساخت های جدید، یک سیستم گمرکی یکپارچه و موافقت نامه های مدیریتی پیچیده دارد.

چهارم، چالش تامین مالی: در حالی که بخش‌های سعودی و ترکیه تا حدی آماده هستند، تامین مالی بخش اردن (2.1 میلیارد یورو) و بازسازی شبکه سوریه (5.5 میلیارد دلار) مانع بزرگی است. اگرچه عربستان سعودی 57.7 میلیون یورو برای خرید زمین در اردن فراهم کرد، اما این رقم در مقایسه با کل هزینه ناچیز است.

پنجم، چالش امنیتی و مدیریتی: مسیر از مناطقی در سوریه می گذرد که سال ها شاهد جنگ و ویرانی بوده اند. ایمن سازی مسیر، هماهنگی بین چهار کشور، توافق بر سر تعرفه های گمرکی، بیمه و مسئولیت کشتیرانی از جمله مسائل پیچیده اداری است که باید حل شود.

فرصتی برای تنوع، نه جایگزینی کامل

کریدور ریلی خلیج فارس به اروپا و سایر پروژه های زمینی عربستان نشان دهنده اراده جدی برای ایجاد مسیرهای جایگزین و کاهش وابستگی به تنگه هرمز است. با این حال، این پروژه ها نمی توانند به طور کامل جایگزین حمل و نقل دریایی شوند و به عنوان مکمل و وسیله ای برای افزایش انعطاف پذیری زنجیره تامین عمل کنند. بنابراین ایجاد کریدور ریلی به اروپا با موانع مالی، فنی و سیاسی عظیمی مواجه است که حل آن از توان هر کشوری خارج است و نیازمند همکاری های منطقه ای گسترده است. فاصله 400 کیلومتری اردن و سوریه، ناهماهنگی در استانداردهای فنی و چالش های امنیتی، این رویای بزرگ را به آزمونی دشوار برای همکاری های منطقه ای تبدیل کرده است.

منبع: فارس