خرس سیاه آسیایی در سیستان و بلوچستان؛ فرصت محیط زیست یا تهدید سکونتگاه‌های انسانی ؟

برای گزارش دادن –کارشناسان محیط زیست بر این باورند که افزایش مشاهده خرس سیاه در حاشیه برخی از روستاهای جنوب سیستان و بلوچستان بیش از آن که نشانه ای از افزایش تعداد این گونه باشد، هشدار کاهش منابع غذایی و فشار بر روی زیستگاه های طبیعی است. این موضوعی است که نیاز به اجرای برنامه های جامع برای مدیریت تضاد انسان و حیات وحش را افزایش داده است.

خرس سیاه بلوچ جمعیت غربی این گونه در جهان است و پراکندگی آن در ایران محدود به مناطق محدودی از سیستان، بلوچستان، هرمزگان و کرمان است. محققان بر این باورند که این گروه از خرس های سیاه به دلیل تعداد کم و پراکندگی، در معرض خطرترین در آسیا هستند و حفظ دالان های بیولوژیکی برای بقای آنها ضروری است.

خرس سیاه که در گویش بلوچ به «مام» و «هرز» معروف است از خرس قهوه‌ای کوچک‌تر است و به خاطر گوش‌های نسبتاً بزرگ‌تر، موهای بلند سیاه و لکه‌ای سفید به شکل عدد هفت در وسط سینه‌اش معروف است.

در کوه‌های سرباز، روسک، نخشهر و قصرقند، جایی که نخل‌های وحشی، کهورها و باغ‌های پراکنده با آب و هوای گرم و خشک جنوب شرقی ایران پیوند خورده‌اند، یکی از کمیاب‌ترین پستانداران کشور زندگی می‌کند. «خرس سیاه آسیایی» یا به قول مردم بلوچ «بالوشی مم». گونه ای ارزشمند که امروزه بیش از هر زمان دیگری به حفاظت از زیستگاه و دلسوزی جوامع محلی برای بقا نیاز دارد.

طول سر و تنه خرس بلوچی 120 تا 180 سانتی متر، دم آن 7 تا 10 سانتی متر، ارتفاع بدن آن حدود 90 سانتی متر و وزن آن بسته به جنسیت و سن بین 50 تا 170 کیلوگرم است.

طبیعت بکر و کوهستانی جنوب سیستان و بلوچستان به ویژه شهرستان نیکشهر، محیط مناسبی را برای گونه های مختلف جانوری از جمله خرس سیاه بلوچی، پلنگ، قوچ، میش، بز، بز و پرندگانی مانند فلامینگو، میگو، میگو و کبک فراهم کرده است.

وجود گونه های مهمی مانند خرس سیاه بلوچ و پلنگ در طبیعت نیکشهر حکایت از سلامت محیط زیست، بکر بودن منطقه و امنیت مناسب برای زندگی و تکثیر این گونه ها دارد.

نیکشهری ها نیز به صورت خودجوش و بدون چشمداشت از طبیعت و محیط زیست محافظت می کنند و همکاری خوبی با محیط بانان دارند.

زندگی با «مام البلوشی»؛ آخرین سنگرهای خرس سیاه در ایران منتظر حضور مردم هستند

گونه های با ارزش اما در معرض تهدید

خرس سیاه به خاطر کت سیاه، لکه های هلالی شکل سفید روی سینه و توانایی بالا رفتن از درختان معروف است. این گونه همه چیزخوار است اما قسمت اصلی رژیم غذایی آن را میوه های جنگلی، خرما، انجیر، گیاهان، حشرات و عسل تشکیل می دهد و طبیعتا تمایل زیادی برای مقابله با انسان ندارد.

اما خشکسالی های پی در پی، کاهش پوشش گیاهی، کمبود منابع آبی و توسعه سکونتگاه های انسانی، خرس ها را برای به دست آوردن غذا به پارک ها و باغ ها نزدیک کرده و همین موضوع زمینه درگیری با جوامع محلی را فراهم کرده است.

خرس سیاه بلوچ نوار سفیدی به شکل عدد هفت روی سینه دارد که آن را از سایر گونه ها متمایز می کند. این حیوان عسل و خرما را بسیار دوست دارد و حدود 85 درصد رژیم غذایی آن را خرما تشکیل می دهد. همچنین در رژیم غذایی آن گیاهان وحشی، زیتون، انواع میوه ها، حشرات، زباله ها، اجساد یافت می شود و گاهی اوقات حیوانات را شکار می کند.

در برخی مناطق، این خرس در فصل زمستان در غارها و شکاف های صخره ای استراحت می کند. جفت گیری در اواخر بهار انجام می شود و توله ها در زمستان متولد می شوند که معمولاً بین یک تا سه توله است. توله ها حدود دو سال با مادر خود می مانند و ماده ها در حدود سه سالگی قادر به تولید مثل هستند.

این خرس حیوانی منفرد است و بیشتر در شب فعال است. اگرچه خرس سیاه آسیایی در بین گونه های خرس نسبتا آرام است، اما در صورت احساس خطر می تواند رفتار تهاجمی از خود نشان دهد، بنابراین نزدیک شدن به آن توصیه نمی شود. برخلاف تصور عموم، این گونه به خواب زمستانی نمی رود و طول عمر آن حدود 25 سال است.

زیستگاه های خرس سیاه بلوچ در مناطق جبل رسک، سرباز، مهرستان، نیکشهر، قصرقند، لاچار، اهوران، شوشیم نیکشهر و برک از مهمترین زیستگاه های خرس سیاه بلوچ به شمار می روند.

خرس سیاه آسیایی یکی از هشت گونه خرس جهان است که از ژاپن تا ایران تنها در قاره آسیا پراکنده است و از بین رفتن زیستگاه آن یکی از مهم ترین عواملی است که آن را در معرض خطر انقراض قرار می دهد.

زیستگاه اصلی خرس سیاه یا «میم بلوچی» در منطقه نیکشهر، راسک و سرباز به ویژه روستاهای ناگور، غریب آباد، شوشیم، بوجاری، سیکنگکن و داروکان قرار دارد. بخشدار مرکزی نیکشهر نیز در سال های گذشته نسخه آلمانی این خرس را ساخته و در ورودی روستای داروکان در میدانی به نام میدان میم نصب کرده است.

مدیریت تعارض؛ استراتژی مقابله ای جایگزین

رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان های راسک و سرباز در گفت و گو با خبرنگار – با تایید اینکه خرس سیاه حیوان تهاجمی نیست، گفت: این گونه جز در مواقعی که احساس خطر می کند و یا مجبور به پاسخگویی برای حفاظت از توله های خود می شود رفتار دفاعی از خود نشان نمی دهد.

میلاد عبدالله افزود: خرس سیاه قوی ترین حس بویایی را در بین پستانداران دارد و اگر در روستا یا باغی منبع غذایی آسانی پیدا کند همان مسیر را چندین بار تکرار می کند.

وی بیان کرد: زباله های رها شده، خرمای رها شده در کف باغ، خوراک دام، میوه های ریخته شده و حتی گوشت خشک سنتی معروف به «طباخ» که در فضای باز آویزان می شود از مهم ترین عوامل جذب خرس ها به مناطق مسکونی است.

وی گفت: مهمترین اقدام برای کاهش آسیب حذف عوامل جاذب است. زیرا هرگاه دسترسی خرس به غذا قطع شود، انگیزه او برای ورود به روستا نیز کاهش می یابد.

زندگی با «مام البلوشی»؛ آخرین سنگرهای خرس سیاه در ایران منتظر حضور مردم هستند

زباله؛ دلیل اصلی ورود خرس به روستا

به گفته کارشناسان، مدیریت صحیح پسماند اولین گام در کاهش تعارض است. استفاده از مخازن فلزی درب دار، جمع آوری منظم زباله، جلوگیری از رهاسازی زباله در حاشیه روستاها و نظافت سریع خرمای افتاده در فصل برداشت می تواند میزان ورود خرس ها به سکونتگاه های انسانی را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

در همین راستا رئیس سازمان حفاظت محیط زیست راسک و سرباز گفت: تا زمانی که روستاها غذای آماده خرس هستند نمی توان انتظار بازگشت این حیوان به زیستگاه طبیعی خود را داشت.

وی افزود: سقف قفس های سنتی باید تقویت شود و از توری فلزی ضخیم، درب های مستحکم و زنجیر و قفل مناسب استفاده شود که بتواند آسیب های احتمالی را کاهش دهد.

عبدالله همچنین بر حمل علوفه و علوفه به انبارهای امن تاکید کرد و گفت: نگهداری مواد غذایی در فضای باز باعث جذب خرس به روستا می شود.

وی نصب روشنایی در حاشیه روستاها و مسیرهای ورودی حیات وحش را اقدامی موثر دانست و گفت: نور ناگهانی اغلب جهت حرکت خرس را تغییر می دهد.

رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان های راسک و سرباز تائید کرد: در صورت مشاهده خرس، افراد از نزدیک شدن، عکس گرفتن، احاطه کردن حیوان و یا تحریک آن و اطلاع رسانی به محیط بانان خودداری کنند، زیرا رفتارهای هیجانی می تواند احتمال وقوع حادثه را افزایش دهد.

وی بر نقش آموزش تاکید کرد و گفت: بهترین بوم شناس مردم بومی منطقه هستند و هر چه شناخت بیشتری نسبت به رفتار خرس و راه های پیشگیری از آن داشته باشند درگیری کمتر خواهد شد.

مشارکت مردمی؛ حلقه حفاظتی گم شده

مطالعات انجام شده در جنوب شرق ایران نشان می دهد که تکه تکه شدن زیستگاه، چرای بی رویه دام، توسعه جاده ها و خشکسالی منجر به کاهش تعداد این گونه شده است و بدون مشارکت مردم محلی امکان حفاظت موثر وجود ندارد. آموزش، جبران خسارات، حفظ کریدورهای زیستی و مشارکت روستائیان از مهمترین راهکارهای پیشنهادی محققین است.

حضور خرس سیاه در طبیعت جنوب شرقی ایران، پویایی اکوسیستم و سلامت نسبی زنجیره غذایی را نشان می دهد. این گونه با پراکندگی بذر گیاهان و ایفای نقش در چرخه طبیعی به حفظ تنوع زیستی کمک می کند و از بین رفتن آن می تواند پیامدهای گسترده ای برای اکوسیستم منطقه داشته باشد.

کارشناسان بر این باورند که حفاظت از «امام البلوشی» تنها وظیفه محیط زیست نیست، بلکه این وظیفه مشترک بین دستگاه های اجرایی، دهیاری ها، شوراهای اسلامی، رسانه ها و مردم است.

امروزه، بقای آخرین جمعیت خرس سیاه آسیایی ایران بیش از هر چیز دیگری به تغییر دیدگاه از برخورد با حیات وحش به مدیریت تعارض علمی بستگی دارد. رویکردی که با حذف منابع غذایی موجود، حفاظت از زیستگاه ها، آموزش جوامع محلی و مشارکت مردم، امنیت روستاها و حفظ میراث ارزشمند طبیعی جنوب سیستان و بلوچستان را برای نسل های آینده تضمین می کند.

منبع: –