نگاهی به شبکه فرسوده توزیع آب در مشهد | بحران ۴۰ درصدی، چاره ۱۵ همتی

برای گزارش دادن –; مشهد علیرغم ثبت رکورد کمترین هدر رفت آب در کشور (۸ درصد)، برای پاکسازی کامل شبکه فرسوده خود و رسیدن به مرز «هدرروی نزدیک به صفر» با چالش بودجه‌ای بزرگ مواجه است. مدیران آب استان از یک سو بر تامین حداقل 15 هزار میلیارد تومان اعتبار برای نوسازی کامل شبکه تاکید دارند و از سوی دیگر با بودجه جاری سالانه تنها قادر به احیای 100 کیلومتر شبکه هستند در حالی که طبق استانداردهای فنی باید سالانه حداقل 300 کیلومتر آن تجدید شود. این خلأ عظیم مالی از آنجایی برجسته می شود که 40 درصد شبکه توزیع آب مشهد بسیار قدیمی است و نیاز به تعمیر فوری دارد.

فقط 100 کیلومتر؛ تمدید سالانه شبکه

حسین اسماعیلیان، مدیرعامل شرکت آبفای مشهد، تصویر روشن تری از وضعیت کنونی شبکه توزیع آب شهر ترسیم می کند و به اهمیت جلوگیری از هدر رفت منابع آبی در بحران آب اشاره می کند. وی می گوید: بحث هدر رفت آب یکی از موضوعات اصلی مدیریت شهری است که علاوه بر اثرات زیست محیطی، پیامدهای اقتصادی فراوانی دارد.

وی با تشریح دو نوع هدررفت آب ادامه می دهد: در بحث ضایعات دو قسمت داریم. اولی ضایعات فیزیکی است که در واقع هدر دادن واقعی آب است. این به معنای از دست دادن آب از طریق رنده های فرسوده و نشتی است. اما نوع دوم ضایعات ظاهری است. این قسمت از آب مصرف می شود اما درآمدزایی ندارد. به عنوان مثال، خطاهای رایج در کنتورها یا اندازه گیری های نادرست منجر به عدم ثبت بخشی از مصرف می شود. کاهش این بخش لزوماً باعث کاهش مصرف آب نمی شود، بلکه باعث افزایش درآمد می شود.

به گفته اسماعیلیان، مقدار مهم هدر رفت واقعی آب است که در مشهد 8 درصد برآورد شده است. این عدد یکی از کمترین میزان ضایعات در بین شرکت های آب کشور محسوب می شود و حتی در مقایسه با کشورهای توسعه یافته عدد نامعقولی نیست اما امکان کاهش آن وجود دارد. زیرا در برخی از کشورهای دنیا میزان زباله های فیزیکی به 4 درصد رسیده است.

20 میلیون متر مکعب سالانه هدر رفت فیزیکی آب

مدیرعامل مشهد آپوایی می گوید: حجم زباله های مواد در شبکه توزیع آب مشهد سالانه حدود 20 میلیون مترمکعب است. این مقدار آبی است که از شبکه خارج می شود، اما از آنجایی که نشت ها معمولاً زیرزمینی و نامرئی هستند، بیشتر آن به سفره های زیرزمینی باز می گردد. وی می گوید: در دو سال گذشته حدود 1 درصد کاهش ضایعات مواد در مشهد داشته ایم که معادل 3 میلیون مترمکعب صرفه جویی است. این به معنای کاهش مصرف به میزان معادل چند چاه آب است.

اسماعیلیان مهمترین اقدامات انجام شده برای کاهش ضایعات مواد را اینگونه بیان می کند: یکی از اقدامات اساسی، تقسیم شبکه آب مشهد بود. پیش از این شبکه سراسری شهر مشهد به صورت یکپارچه مدیریت می شد، اما اکنون به 21 منطقه تقسیم شده است که در برنامه ریزی به 147 منطقه فرعی تبدیل می شود. این روش تأثیر قابل توجهی بر توزیع بهینه آب و مدیریت فشار شبکه داشت.

بین فشار شبکه و میزان تلفات فیزیکی رابطه مستقیم وجود دارد. هر چه فشار بیشتر باشد، احتمال نشت و پاشش آب بیشتر می شود. وی پروژه پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) را نقطه عطفی در کاهش تصادفات شبکه ذکر می کند و می گوید: اجرای این پروژه بزرگ حدود یک دهه به طول انجامید و با تکمیل آن، تمامی چاه های شهر که قبلاً به طور مستقیم به شبکه توزیع آب متصل بودند از مدار مستقیم خارج شدند و این تغییر باعث شد فشار شبکه در طول شبانه روز ثابت باشد و در نتیجه میزان نشتی کاهش قابل توجهی داشته باشد.

اسماعیلیان خاطرنشان می کند: علاوه بر خوردگی، فشار نامناسب آب و کیفیت مصالح بر هدر رفت آب تأثیر می گذارد. اسماعیلیان می گوید: با وجود افزایش عمر شبکه که معمولاً منجر به افزایش ضایعات می شود و با وجود محدودیت منابع مالی در تعمیر شبکه، شاهد کاهش 10 تا 15 درصدی تصادفات و سوانح در شبکه مشهد بوده ایم. مدیرعامل آپوایی مشهد طول شبکه توزیع آب مشهد را 6 هزار کیلومتر عنوان کرد و گفت: کل طول تعمیر شبکه توزیع آب یک هزار و 100 کیلومتر و طول کل توسعه شبکه توزیع آب 610 کیلومتر است.

وی درباره بودجه تعمیر شبکه توضیح می دهد: حداقل 15 هزار میلیارد تومان اعتبار برای به صفر رساندن هدررفت آب در مشهد نیاز است اما با بودجه فعلی سالانه حدود 100 کیلومتر از شبکه آب مشهد در قالب برنامه تعمیر و بازسازی اجرا می شود، در حالی که طبق استانداردها سالانه حداقل 300 کیلومتر باید بازسازی شود. با توجه به محدودیت های مالی، تعمیرات با اولویت بندی مناطق بحرانی و فرسوده در حال انجام است. حدود 40 درصد از شبکه های شهر بسیار قدیمی هستند و نیاز به تعمیر فوری دارند.

کاهش ضایعات نیازمند بودجه هنگفتی است

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد تصریح کرد: تصور حذف کامل هدر رفت آب غیرممکن است. حتی در بهترین شبکه های دنیا هم مقدار مشخصی زباله وجود دارد. اما کاهش آن مستلزم سرمایه گذاری هنگفتی است. به گفته وی، بودجه بازسازی شبکه باید بیشتر از محل منابع داخلی شرکت تامین شود. اعتبارات دولتی بیشتر صرف پروژه های آبرسانی می شود و به دلیل فاصله زیاد بین قیمت تمام شده و تعرفه دریافتی از مشترکین، شرکت های آب و فاضلاب ضرر می کنند.

این امر اجرای اصلاحات در مقیاس بزرگ را دشوار می کرد. اسماعیلیان تاکید می کند: علاوه بر نقش دولت و مجلس در تعیین تعرفه ها و تخصیص بودجه، کاهش هدر رفت آب یکی از راهکارهای موثر در کاهش بحران های آبی است. تجربه مشهد در کاهش یک درصدی زباله در سال گذشته تاثیر مثبتی در صرفه جویی در منابع داشت.

5 تلاش اعتباری برای نوسازی شبکه های آب در استانداری

علی متین رئیس عملیات شرکت آبفای خراسان رضوی وضعیت شبکه توزیع آب استان را اینگونه بیان می کند: درصد هدر رفت آب در استان 34.6 درصد است که 15.5 درصد آن ضایعات ظاهری و 19.1 درصد ضایعات واقعی است.

وی به عوامل موثر در این معضل اشاره می کند و می گوید: علاوه بر فرسودگی شبکه های آبرسانی، وجود انشعابات بدون مجوز و کنتورهای خراب و کار نکردن از دیگر عوامل هدر رفت آب در استانداری است. مدین ادامه می دهد: به منظور کاهش هدر رفت آب، طرح های هوشمندسازی شبکه آب و توسعه سامانه اطلاعات جغرافیایی به عنوان دو پروژه بزرگ در استانداری در حال اجراست.

به گفته وی، این اقدامات منجر به مدیریت سرریز مخزن و تولید آب می شود و دقت اندازه گیری مصرف واقعی را به میزان قابل توجهی افزایش می دهد.

وی می گوید: تاکنون 50 درصد زیرساخت های این پروژه ها مهیا شده است و با روند فعلی این رقم به زودی به 70 درصد خواهد رسید. با تکمیل 30 درصد باقیمانده اولویت ها برای تعمیر و نوسازی شبکه های توزیع آب استانداری تعیین می شود. معاون بهره برداری تصفیه خانه خراسان رضوی با اشاره به بودجه در نظر گرفته شده در برنامه هفتم می گوید: در مجموع پنج اعتبار برای کل استان پیش بینی شده است.

همچنین آبفا شبکه ای به طول 220 کیلومتر و 10 کیلومتر خطوط انتقال آب را در دستور کار سال 1404 هجری قمری قرار داده است. از ابتدای سال تاکنون 150 کیلومتر شبکه و خطوط انتقال در شهرها و روستاهای فرمانداری تعمیر و نوسازی شده است. مدین تصریح کرد: خراسان رضوی دارای 29 هزار و 600 کیلومتر شبکه توزیع و خط انتقال آب است و بر اساس تضمین های برنامه پنج ساله هفتم، هدر رفت آب باید تا پایان برنامه 8 درصد کاهش یابد. در زیر نظر عدم تخصیص اعتبارات عمرانی و دولتی مهمترین مانع در راه رسیدن به این هدف است: کلیه پروژه های کاهش هدر رفت آب از محل اعتبارات موجود اجرا می شود.

به گفته معاون بهره برداری شرکت آبفای خراسان رضوی، شرکت مهندسی آبفای کشور به عنوان شرکت مادر تخصصی صنعت آب و همچنین نمایندگان استانی، فرمانداری شهرستان ها و شرکت آبفای خراسان رضوی به طور جدی به دنبال منابع مالی برای نوسازی سالانه 5 تا 10 درصدی شبکه های توزیع و انتقال آن هستند.

صحنه؛ مدل ملی در مدیریت نشت آب شهری

دکتر کامران داوری
رئیس پژوهشکده آب و محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد

در شرایطی که بسیاری از شهرهای خراسان رضوی از نشتی و فرسودگی شبکه های آبرسانی رنج می برند، مشهد توانسته است با مدیریت دقیق فشار و تعمیر شبکه های قدیمی میزان تلفات آب را به حداقل ممکن کاهش دهد. این دستاورد گواه روشنی بر کارایی برنامه ریزی فنی و مدیریت علمی در زیرساخت های شهری است. توجه به جزئیات مانند تنظیم فشار داخلی لوله ها و تجزیه و تحلیل داده های میدانی توانست راه را برای پایداری آب هموار کند.

بررسی های انجام شده نشان می دهد که میزان نشت فیزیکی آب در مشهد به حدود 8 درصد رسیده است. این درصد در مقایسه با میانگین 40 درصدی در سایر شهرهای استان، درصد بسیار کمی است. چنین کاهش قابل توجهی نه تنها به معنای صرفه جویی در منابع است، بلکه نشانه رویکرد تحلیلی و فنی به نگهداری زیرساخت های شهری است. کنترل فشار شبکه در مناطق بحرانی از ترکیدگی لوله و خرابی اتصالات جلوگیری می کند و از هدر رفتن آبی که هرگز به چرخه مصرف باز نمی گردد جلوگیری می کند.

مدیریت صحیح فشار همراه با نظارت دقیق بر نشتی ها، مشهد را در زمره شهرهایی قرار داده است که عملکرد شبکه آبرسانی آنها فراتر از استانداردهای ملی است. در واقع کاهش تلفات فیزیکی آب به معنای بهبود پایداری اقتصادی و فنی سیستم است. زیرا هر لیتر آب از دست رفته علاوه بر آسیب های زیست محیطی، بار مالی سنگینی را بر دوش خدمات شهری وارد می کند.

در شهرهایی که با نشتی بیش از 40 درصد مواجه هستند، بخش قابل توجهی از سرمایه آب عملاً بدون بازگشت اقتصادی از بین می رود. آبی که فروخته نمی شود برای مصرف اصلاحی درآمدزایی ندارد و حتی توان تامین هزینه های تجدید شبکه را ندارد. ادامه این روند در مناطق آسیب دیده از بحران منجر به کاهش تدریجی کیفیت خدمات می شود. هر چه سرمایه گذاری کمتر باشد، امکان بهبود شبکه از بین رفته و دور باطلی شکل می گیرد که در نهایت ظرفیت منابع را تضعیف می کند. در برنامه های مدیریت شهری جهانی، میانگین سنی خطوط انتقال نباید از 25 سال تجاوز کند.

پس از این دوره، لوله کشی دیگر به یک گزینه مدیریتی تبدیل نشد، بلکه به یک نیاز فنی تبدیل شد. اگرچه ممکن است خطاهای آماری در تخمین سن شبکه ها وجود داشته باشد، اما اصل لزوم جایگزینی خطوط فرسوده در شرایط بحرانی غیر قابل انکار است. اتفاقی که در مشهد افتاد نمونه بارز استفاده از علم در مدیریت شهری است. استفاده از فناوری های جدید برای نظارت بر فشار، تجزیه و تحلیل سریع نشت ها و برنامه ریزی مرحله ای برای ارتقاء شبکه.

این تجربه نشان می دهد که اگر تصمیمات بر اساس واقعیت گرفته شود، با منابع محدود می توان به دستاوردهای بزرگ دست یافت. امروزه مشهد یکی از کم‌مصرف‌ترین شهرهای کشور است: الگویی که ثابت می‌کند پایداری شهری و اقتصاد آب تنها زمانی محقق می‌شود که تعمیر و نوسازی شبکه‌ها در اولویت قرار گیرد. این شهر با عملکرد خود معنا و جهت جدیدی به مفهوم مدیریت هوشمند داده است. درس عبرتی برای تمام مناطق خشک ایران که می خواهند از بحران نجات پیدا کنند.